ضایعات مقادیری از یک کالای خاص و کالای مشتق شده از آن است که وارد سبد غذایی خانوار نمی شود. به عبارتی ضایعات تفاوت تولید بالقوه با مصرف بالفعل است. به تفسیری ضایعات کاستی بهره وری است.
در برخی موارد مفهوم ضایعات با عملکرد تولید و یا محصولات جانبی درهم آمیخته در صورتی که مفهوم ضایعات صرفا به مرحله برداشت تا مصرف اطلاق می شود و برخی کاهش های ناگزیر مانند پسمانده های فرآوری را شامل نمی شود.
با توجه به تعاریف ضایعات، مشخص می شود که در کلیه مراحل تولید، توزیع و مصرف، ضایعات حاصل می شود. ضایعات در مراحل تولید( کاشت، داشت و برداشت) عمدتا ناشی از عدم استفاده بهینه و به موقع از نهاده ها مثل کود، بذر، نیروی انسانی و … است. ضایعات مرحله توزیع در حین بازاریابی رخ می دهد. زیرا با توجه به عرضه فصلی محصولات کشاورزی تقاضای دائمی محصولات کشاورزی برای ایجاد تعادل بین عرضه و تقاضا، کانال توزیع و بازاریابی مناسبی را می طلب. ضایعات مصرف نیز به فرهنگ مصرف کننده و نوع مصرف بستگی دارد (خوش نظر و کمالی، 1388).
ضایعات محصولات باغی در مرحله برداشت و پس از برداشت عبارت است از ضایعاتی که در دوره زمانی رسیدن فیزیولوژیکی و پس از رسیدن تا زمان مصرف ایجاد می شود.
بخشی از این ضایعات در نتیجه عملیات برداشت و جابجایی محصول با فن آوری های مختلف بوده، بخشی هم در عملیات پس از برداشت در مراحل حمل و نقل محصول به مراکز فروش یا در داخل انبارهای نگهداری میوه ها، صورت می پذیرد (الماسی و همکاران، 1388).

1-3- انواع ضایعات
1-3-1-ضایعات کمی (Quantitatative losses): عبارت است از کاهش وزن و یا حجم محصولات کشاورزی که قابل اندازه گیری است.
1-3-2- ضایعات کیفی (Qulitative): عبارت است از کاهش کیفیت محصولات کشاورزی که روش ارزش گذاری میزان آن متفاوت از ضایعات کمی است.
1-3-3-ضایعات مستقیم (Direct losses): عبارت است از ناپدید شدن مقداری از محصولات کشاورزی در اثر تراوش، نشتی کیسه ها و یا در اثر مصرف حشرات، جوندگان و پرندگان.
1-3-4-ضایعات غیر مستقیم (Indirect losses): عبارت است از کاهش کیفیت محصولات کشاورزی که به موجب آن مصرف کننده از خرید آن امتناع کرده و یا قیمت کمتری برای آن پرداخت می کند (فاطمیان، 1390).

1-4- ضایعات در ایران
بر اساس آمار سازمان خواروبار و کشارزی(FAO)، ایران در تولید 15 محصول زراعی و 25 محصول باغی در جهان مقام نخست تا دهم را دارد و از نظر تنوع تولید مقام سوم و از نظر تولید پسته، زعفران و خرما مقام نخست را به خود اختصاص داده است. ولی به رغم وجود امکانات بالقوه فراوان و تولید قابل ملاحظه انواع محصولات کشاورزی در کشور، سالیانه شاهد واردات محصولات به دلایل گوناگون از جمله عدم وجود صنایع تبدیلی وبسته بندی، نگهداری نامناسب و کافی، یکپارچه و مکانیزه نبودن اراضی کشاورزی و عدم احداث صنایع در قطب های عمده تولید محصولات کشاورزی به صورت مجتمع های کشت و صنعت بوده و مقادیر زیادی از این تولیدات به ویژه سبزی ها و صیفی جات در اثر حمل و نقل و نگهداری طولانی و نامناسب ضایع می شود و از بین می رود. ضایعات مواد غذایی یکی از چالش های صنعت کشاورزی است که ابعاد نگران کننده ای یافته است.
میزان ضایعات در ایران از میزان متعارف در کشورهای توسعه یافته بالاتر است. بنابر این برای مقابله با این مشکل لازم است در سطح وسیعی بررسی و تحقیق شود تا علل و میزان دقیق بروز ضایعات محصولات کشاورزی در ایران مشخص شود (مصطفوی و همکاران).

1-5- ضرورت و اهمیت تاکید بر ضایعات
کاهش ضایعات محصولات کشاورزی به عنوان راهی موثر برای کاهش تولید مواد غذایی مورد نیاز و یا افزایش دسترسی به مواد غذایی، یکی از اولویت های مهم در کشورهای مختلف جهان است. این امر به این دلیل مهم است که سطح تاثیر ضایعات در تولید ناخالص داخلی و درآمد ملی متاسفانه بسیار نگران کننده است. بنابراین به نظر می رسد هزینه بالای ضایعات نه تنها بخش کشاورزی را رنج می دهد بلکه به دلیل سهم 25 درصد این بخش در تولید ناخالص داخلی بر اقتصاد کشور و منابع ملی نیز موثر است از طرف دیگر با توجه به سهم 25 درصدی بخش کشاورزی از صادرات غیر نفتی و ارزآوری حدود 2 میلیارد دلار این بخش، کاهش کامل ضایعات می تواند ارزآوری این بخش را بین 350 تا 400 میلیون دلار افزایش دهد (شادان، 1384) .
در این میان با توجه به منابع تولید محدود در بخش کشاورزی، تقویت صنایع تبدیلی و تکمیلی، توسعه انبارها و سردخانه و استفاده از فن آوری های نوین فرآوری، حمل و نقل و بسته بندی می تواند بدون فشار بیش از حد به منابع تولید، امکان توسعه پایدار کشاورزی را فراهم آورد. کاهش ضایعات در حقیقت نوعی افزایش بهره وری منابع تولید است (میرمجیدی و همکاران، 1388).
به صورت کلی می توان اهمیت ضایعات را از سه منظر بررسی نمود:
* از دیدگاه امنیت غذایی:
اجلاس جهانی غذا در سال 1996 تعریف جامعی از امنیت غذایی را ارائه نمود:
” امنیت غذایی هنگامی وجود دارد که همه مردم در تمامی ایام به غذای کافی، سالم و مغذی دسترسی فیزیکی و اقتصادی داشته باشند و غذای در دسترس نیازهای یک رژیم تغذیه ای سازگار با ترجیحات آنان را برای یک زندگی سالم و فعال فراهم سازد.”
به استناد این تعریف، امنیت غذایی شامل 5 مفهوم اصلی است: 1- غذای کافی 2- دسترسی اقتصادی و فیزیکی 3- امنیت 4- زمان و 5- زندگی سالم و فعال.
* از دیدگاه اقتصادی:
در یک سیستم یا بنگاه تولیدی برای جبران x مقدار ضایعات محصول مورد نظر، زیر سیستم تولید و عرضه باید(x+a) مقدار اضافه تولید داشته باشد. زیرا (x+a) مقدار اضافه تولید نیز باید در یک مسیر نابسامان پس از تولید قرار گیرد، تا به مصرف کننده نهایی برسد. از طرفی دیگر مقدار عددی a نیز متغیر بوده و با افزایش x ( مقدار ضایعات) افزایش می یابد. این بدان معنی است که میزان اضافه تولید برای جبران ضایعات به صورت غیر خطی و نمایی افزایش خواهد یافت. بنابراین صرفا تکیه بر اضافه تولید برای تامین نیازها، عقلانی و اقتصادی نیست(خزائلی، 1387).
امنیت غذایی که سنگ بنای جامعه ای توسعه یافته و عنصر اصلی سلامت روانی و جسمانی است، مورد تهدید قرار می گیرد، در عین حال کمبود تجهیزات و فرسودگی ماشین آلات کشاورزی نیز در برداشت و فرآوری محصولات خلل وارد ساخته که نتیجه آن ضایعات بالای محصولات کشاورزی و ضربه به تولید ناخالص داخلی است. علاوه بر زیان های ناشی از تاثیر منفی ضایعات محصولات کشاورزی بر تولید کنندگان و بازار داخلی، این موضوع تاثیر نامطلوبی بر صادرات غیر نفتی کشور به ویژه در بخش صادرات محصولات کشاورزی و صنایع غذایی داشته است (خوش نظر و کمالی، 1388).
ضایعات از چند جنبه بر اقتصاد کشور ضربه وارد می کند:
* میزان تولید را کاهش می دهد.
* نیاز به واردات را افزایش می دهد.
* نهاده های لازم برای تولید را که به سختی تهیه می شوند،هدر می دهد.
بنابر این به نتایج حاصل از عملیات کاهش ضایعات، برداشت مخفی (Hidden Harvesting) اطلاق می گردد (خوش نظر و کمالی، 1388).

* از دیدگاه سیاسی و استراتژیک:
کشورهای سلطه طلب همواره از نیازمندی و عدم استقلال غذائی کشورهای هدف به عنوان یک اهرم فشار کارآمد و موثر برای نیل به مقاصد خود استفاده کرده اند. در طول تاریخ بسیار مشاهده شده است که ارسال کمک های غذائی کشورهای توسعه یافته به ملل نیازمند و حتی تنظیم بازار جهانی این معاملات، تابع ملاحظات سیاسی قرار داشته است. تحریم اقتصادی کشور طی دوران دفاع مقدس، امتناع آمریکا از فروش گندم به شیلی در دوران حکومت آلنده و ممنوعیت فروش محصولات کشاورزی به شوروی سابق از سوی ایالت متحده در دوران جنگ سرد، از نمونه های بارز این گونه تعاملات جهانی است (فاطمیان، 1390).

1-6- مدیریت کاهش ضایعات محصولات کشاورزی
کشور ما طی سال های گذشته در زمینه بسیاری از مواد و محصولات به مرز خودکفایی رسیده ولی عواملی چون (افزایش جمعیت) در کنار (عدم کاهش ضایعات) راه را برای رسیدن به نقطه استقلال، طولانی تر می کند. از سویی ضایعات از طریق کاهش میزان تولید، افزایش نیاز به واردات و هدر دادن نهاده های لازم برای تولید بر اقتصاد ضربه وارد می کند (شاکر اردکانی، 1387).
موضوع با اهمیتی که دولتمردان هر کشوری باید در نظر بگیرند تعیین خط مشی کلان در رابطه با کاهش ضایعات می باشد و بعد از تعیین خط مشی و سیاست کلان می باید مسئولیت ها و وظایف سازمان های خصوصی و دولتی مشخص و تعیین شود. در این راستا باید دو راه حل در نظر گرفته شود. راه حل اول مربوط به بالا بردن سطح آگاهی عمومی در کاهش ضایعات از طریق روش های جلوگیری از ضایعات می باشد و البته این راه حل در روند دراز مدت نتیجه خواهد داد. راه حل دوم مربوط به تدوین سیاست ها از طرف دولت ها می باشد و اجرای این سیاست ها بعد از تدوین، اثرگذاری سریع تری در کاهش ضایعات خواهد داشت (شادان و مهین خواه، 1385).
با وجود تلاش های صورت گرفته برای رونق تولید، خودکفایی در برخی محصولات کشاورزی و تاکید همه دستگاه ها ذی ربط بر توجه بیشتر و رفع موانع تولید، فرآوری و صادرات محصولات کشاورزی، هنوز هم بهره وری و الگوی مناسب تولید و مصرف در این بخش با موانع بسیاری روبرو است این در حالی است که تدوین برنامه پنجم توسعه سیاست اصلی معطوف به تامین غذای سالم و خود کفایی در محصولات کشاورزی بوده که تحقق اهداف در این برنامه مستلزم رشد 8 درصدی بخش کشاورزی است (روح پرور، 1388).
در مجموع مدیریت ضایعات نه تنها ضرورت بکارگیری شیوه های مناسب تولید و استفاده از تکنولوژی نوین را توجیه میکند بلکه اتخاذ سیاستهای مناسب از طرف بخش دولتی وخصوصی در جهت کاهش ضایعات، ساخت انبارها و سیلوها و توسعه صنایع تبدیلی و نگهداری و بسته بندی محصولات کشاورزی را مورد تاکید قرار می دهد (شبانی و همکاران، 1390).

1-7- علل ضایعات محصولات کشاورزی
1-7-1- عوامل غیر قابل کنترل برای تولید کننده
این ضایعات شامل آن دسته از عواملی می شود که از کنترل کشاورز خارج است و لازم است برای مقابله با آن ها از طریق بخش های ذیربط دولتی اقدامات مقتضی صورت پذیرد، از جمله این عوامل می توان به موارد زیر اشاره نمود:
1-7-1-1- عدم دسترسی و یا در دست نداشتن اطلاعات قابل اتکا درباره سطح زیر کشت مورد نیاز

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

1-7-1-2- ضعف در برنامه ریزی تولیدی
1-7-1-3- کوچک بودن سرمایه ها و مالکیت خرد
1-7-1-4- ضعف در زیر ساختارهای تولید (جاده، سوخت، برق، و سطح تحصیلات)
1-7-1-5- یکپارچه نبودن اراضی
1-7-1-6- تسطیح نبودن اراضی و عدم زهکشی و احداث شبکه آبیاری در آن ها
1-7-1-7- کمبود و نارسایی ها در زمینه توزیع نهاده های کشاورزی و وسایل مختلف
1-7-1-8- عدم دسترسی تولیدکنندگان به منابع مالی جهت تامین نهاده های مناسب
1-7-1-9- نبود شبکه ارتباطی مناسب بین نقاط تولید و مصرف
1-7-1-10- ضعیف بودن تشکل ها و تعاونی های تولیدی کشاورزی
1-7-1-11- تعدد مراکز تصمیم گیری و سیاست گذاری صنایع غذایی کشور و عدم هماهنگی آن ها
1-7-1-12- وجود تشریفات زاید در خصوص صدور محصولات و فرآورده های کشاورزی
1-7-1-13- ناهماهنگی بین صنایع تبدیلی و میزان تولید محصولات کشاورزی
1-7-1-14- فقدان استراتژی جامع در تولید محصولات کشاورزی و صنایع تبدیلی در کشور
1-7-1-15- نبود سیستم اطلاعات جامع از دست اندرکاران تولید محصولات کشاورزی و صنایع تبدیلی در کشور
1-7-1-16- عدم وجود آیین نامه ها و ابزارهای لازم جهت تشخیص محصولات استاندارد (کنترل پارامترهای تعریف شده) و نبود ضمانت اجرایی برای جلوگیری از ورود محصول غیر استاندارد به بازار
1-7-1-17- عدم وجود گردش کارملی تعریف شده درتحقیق، تدوین، اجرا و نظارت بر استانداردها
1-7-1-18- چند وظیفه ای بودن سازمان های دخیل در امر نظارت بر کیفیت محصولات کشاورزی
1-7-1-19- عدم وجود سیستم تضمین کیفیت محصولات کشاورزی
1-7-1-20- وجود دیدگاه کفایت نظارت و کنترل محصول نهایی
1-7-1-21- سیاست گذاری ها: شامل شرایط سیاسی خاصی می شود که در آن یک راه حل تکنولوژیکی کافی نیست یا برای به مرحله اجرا گذاشتن آن با مشکلاتی روبرو است. برای مثال نبود اطلاعات و برنامه ریزی ضعیف در رابطه با مدیریت منابع انسانی، اقتصادی و علمی از این جمله این موارد است که سبب ضایعات غذایی می گردد.
1-7-1-22-آموزشی: نبود اطلاعات کافی از اصول علمی مربوط به نگهداری، فرآیند، بسته بندی، حمل و نقل و توزیع محصولات غذایی (مصطفوی و همکاران؛ میرمجیدی و همکاران، 1388؛ فاطمیان، 1390).
1-7-2- عوامل قابل کنترل برای تولید کننده:
1-7-2-1- ضایعات زراعی( کاشت و داشت)
از جمله عواملی که منجر به ایجاد این دسته از ضایعات می شود، می توان به:
1-7-2-1-1- شیوهای بومی و نامناسب کشاورزی:
ضعف دانش فنی همچون عدم انجام هرس بموقع وعدم استفاده از سیستم های آبیاری مناسب در کنار عدم پذیرش کشاورزان و اعتقاد به مدیریت سنتی باغات از جمله این عوامل می باشد.
1-7-2-1-2- عدم دسترسی به نیروی انسانی لازم:
کمبود نیروهای انسانی متخصص و ضعف در مدیریت نیروی انسانی و مسائل پرداخت حقوق و موارد اقتصادی کارگران از جمله این موارد می باشد.
1-7-2-1-3- تامین آب (آبیاری):
عدم اطلاع کافی از سیستم های آبیاری و عدم تمایل به تغییر سیستم های آبیاری باعث بروز مشکل تامین آب می گردد.
1-7-2-1-4- حاصلخیزی خاک و استفاده از کودها: کمبود مواد غذایی مورد نیاز گیاه در خاک می تواند کیفیت محصول را در حین برداشت به شدت تحت تاثیر قرار دهد. از طرفی دیگر، کود خیلی زیاد برای رشد محصول و وضعیت پس از برداشت آن مضر می باشد. تعادل کود در خاک ها و اثراتش بر روی محصول مساله پیچیده ایست و به شرایط دیگری از قبیل درجه حرارت، رطوبت، pHخاک و واکنش های میان مواد شیمیایی مختلف موجود در کود بستگی دارد.

برخی از این اثرات عبارتند از:
* کمبود نیتروژن می تواند باعث کاهش رشد و تغییر رنگ برگ های گیاهان از سبز به زرد یا قرمز شود مانند کلم.
* کمبود پتاس باعث تولید میوه ای نا مرغوب و غیر طبیعی از نظر رسیدگی می شود. کمبود پتاسیم با مختل کردن سنتز لیکوپن از کامل شدن رنگ قرمز در گوجه فرنگی جلوگیری می کند.
* عدم تعادل میان رطوبت و کلسیم می تواند باعث از بین رفتن جوانه انتهایی در گوجه ها و تلخ شدن هسته در سیب ها می گردد.
* کمبود بور می تواند باعث چروکیدگی در پاپایا، پوک شدن ساقه در کلم و گل کلم و شکاف دار شدن پوسته خارجی چغندر شود (مقصود لو و رفعتیان، 1382).
1-7-2-1-5- خسارت های فیزیکی و مکانیکی به محصول هنگام عملیات داشت:
* مشکلات تجهیزاتی
* مشکلات نیروی انسانی
* صدمات ناشی از حیوانات
* صدمات ناشی از حوادث طبیعی
* عدم دانش لازم نسبت به انواع خسارات و روش های کنترل آن ها.
1-7-2-1-6- اعمال کاشت: برای دستیابی به عملکردی خوب و محصول تازه ای با کیفیت بالا، کاشت مناسب محصول بسیار مهم می باشد. در این زمینه یکسری اعمال مشخص همچون کنترل علف های هرز که معمولا میزبانان منحصر یا دوره ای برای بیماری ها و آفات محصول است مهم می باشد. علف های هرز برای جذب مواد مغذی و رطوبت از خاک با محصولات رقابت می کنند. بهداشت محصول نیز رعایت گردد و مواردی مانند بقایای در حال فساد گیاه، چوب مرده و میوهی در حال فساد یا خشکیده همگی از عوامل ایجاد کننده ی عفونت هستند که موجب فساد پس از برداشت می شوند و جمع آوری و از بین بردن آن ها از عوامل موثر در کاهش ضایعات پس از برداشت می باشد (مقصود لو و رفعتیان، 1382).

  • 1
دسته بندی : پایان نامه ها

پاسخ دهید